Les plis, une réappropriation ?

”le pli repousse la fente et le trou, n’appartient pas à la même vision picturale.” (p.51)

Cette série s’inspire du croisement des idées que je développe en travaillant sur les thèmes portant sur le surréalisme, le maniérisme, ainsi que la Renaissance. L’aspect central de cette série réside dans la question des plis, ainsi que la réappropriation de l’art pictural de ces mouvements et courants. Cette réappropriation puise dans le surréalisme son esprit subversif, qui vise à créer un art libéré de la raison conventionnelle, permettant au peintre d’exprimer ses désirs. Elle s’inspire du maniérisme par mon attirance pour le dépassement des codes chromatiques de l’époque, notamment les choix de couleurs éclatantes et les harmonies surprenantes de Michel-Angle, de Jacopo Pontormo, etc. Elle emprunte enfin à la Renaissance les plis vestimentaires, ces détails d’habits des personnages qui, de manière subjective, me séduisent. Sinon, on peut constater que ces détails-là créent un lien invisible avec l’âme de l’artiste et celles des spectateurs.

A propos des plis, le livre Le Pli. Leibniz et le baroque de Gilles Deleuze m’est venu à l’esprit. Deleuze voit dans les plis vestimentaires (et aussi des colonnes torsadées) une métaphore des monades plissées, une expression de la perception confuse (ou claire) et de l’infini qui se déroule en séries. Ces plis incarnent également la différenciation et le devenir. Ils ne constituent en effet pas une forme fixe, mais génèrent un mouvement dynamique qui sépare la matière uniforme en entités distinctes, et ce processus est en répétition. De cette différenciation naît la vie elle-même. C’est ici le sens deleuzien du “devenir” : la vie se transforme sans cesse, devenant une nouvelle vie (après chaque transformation).

La perception baroque que je mêle souvent à la Renaissance, n'est pas statique mais elle se replie sans fin. Cela s’oppose à la vision d’une discontinuité que Deleuze décrit : “Le problème n’est pas comment finir un pli, mais comment le continuer, lui faire traverser le plafond, le porter à l’infini.” (p.49). Les plis des tissus dans l'art illustrent cela : ils plient la lumière en perceptions infinies, évitant la discontinuité. Le pli est partout, dans l'art comme dans la philosophie, comme torsion de l'être (cf. “plis de l’âme” chez Rembrandt) : “le pli infini sépare, ou passe entre la matière et l’âme, la façade et la pièce close, l’extérieur et l’intérieur” (p.48). Le pli n’est donc pas un simple élément décoratif, mais un objet de réflexion. Le pli plissé révèle un corps humain vivant, qui est en mouvement et dynamique.

Cette esthétique m’a influencé, m’a poussé à étudier puis à réaliser cette série.

Nền đen

“..., màu đen khơi dậy những ảo giác nội tại, có khi cả những biến chất nằm bất động ở tầng sâu - không bộc lộ không ổn định - như thể chiều không gian và thời gian… “Đen” là một phép ẩn dụ nối liền của sự kết thúc xuyên không với khởi đầu, xuyên qua cái chết và sự sống, hay cả ngày lẫn đêm, và nhờ đó mà chúng có đặc quyền được hấp thụ, được chứa đựng trong mình tất cả các màu hiện có…”

"A Noir" (Màu đen), dịch từ tiếng Ý của Frédérique Malbos Caffès, Eileen Romano và Gilles Schaufelberger, NXB. Assouline, Paris, 1998.

Chìm ngập trong sắc đen, bảng màu xám của Duy Hoàng thể hiện là một chút trầm tư về vũ trụ, về sự hỗn loạn, về màn đêm, về những nỗi buồn, về những điều ám ảnh và về số phận của chính tác phẩm.

Biểu tượng của màu đen và màu xám đều mang tính chất triết học cũng như thần thoại.
Trên nền đen, hoạ sĩ tập hợp đồng hiện những biểu cảm u sầu và ẩn ý của niềm hy vọng trỗi dậy: có thể là một chớm chán chường, một huyễn tưởng kịch nghệ, một thân xác lai tạp vặn vẹo bởi chính những nỗi buồn vừa riêng tư vừa đại chúng; nhưng ở kia, những nếp gấp của tấm vải đã che đi một phần thân thể, xóa đi một phần đau thương. Một “màu sống” nhỏ nổi lên giữa các nhân vật chìm trong sắc xám khơi gợi những suy tư về sự ra đời của hy vọng và biến chuyển kết thúc của cảnh sắc.

Những bức tranh với kích thước nhỏ của hoạ sĩ, được thấm tẩm tinh thần siêu thực, đưa người xem vào một vùng đất nơi các nhân vật lai tạp ngụ cư - những bản thể sống nằm ngoài logic thông thường. Vượt ra ngoài màu sắc, quy tắc thẩm mỹ hay những quy ước, bao gồm cả phối cảnh, tranh của Hoàng dường như muốn thực hiện cú nhảy vượt qua lề thói cuộc sống hàng ngày để đạt lên một thực tế khác.

Sự mâu thuẫn cũng được thể hiện trong các bức tranh của Hoàng : các nhân vật chuyển động trôi nổi như thuộc về một miền im lặng tuyệt đối đầy kỳ dị. Tương tự, các nhân vật trong trí tưởng tượng của hoạ sĩ thông qua sự hòa quyện giữa thân thể giống Người lai với cơ thể Vật (cò, sư tử, khối tròn...) cũng tạo thành một chuyển động - cái mà có thể minh chứng phần nào về sự kỳ lạ của chủ nghĩa siêu thực ; giữa nền đen các nhân vật sắc xám tạo ấn tượng thiếu chuyển động nhưng không bất động cùng các vật thể trong không gian. Ngoài ra, không gian lề ngòai của màu đen tiêu sắc làm nổi lên vật thể Xám không những bộc lộ ảo ảnh của sự tự luyến (Sđd, tr.115) mà còn cho thấy tâm trạng của hoạ sĩ :

Trạng thái rút lui vào cô độc này lại luôn luôn có thể tiếp cận được!

Những nếp gấp, hay là sự vay mượn lại?

“Nếp gấp đẩy lùi vết rạn và lỗ hổng, chứ không giống như trong tranh vẽ thông thường.” (trang 51)

Loạt tranh này lấy cảm hứng từ cách tôi nối kết các ý tưởng khi nghiên cứu về phong trào siêu thực, chủ nghĩa kiểu cách, và thời kỳ Phục hưng. Điểm chính ở đây là chuyện những nếp gấp, và cách tôi vay mượn, kế thừa một phần nào đó tinh thần nghệ thuật từ những phong trào đó. Từ phong trào siêu thực, tôi học được tinh thần nổi loạn – tức là tạo ra nghệ thuật thoát khỏi lý lẽ thông thường, để họa sĩ có thể bày tỏ những ý muốn cá nhân mà không bận tâm sự đánh giá xã hội cũng như trong giới nghệ thuật. Còn từ chủ nghĩa kiểu cách, tôi thích cách họ phá vỡ quy tắc màu sắc thời đó, dám thay đổi trong việc dùng màu rực rỡ hay hòa sắc đầy bất ngờ của Michelangelo hay Jacopo Pontormo chẳng hạn. Cuối cùng, từ Phục hưng, tôi mượn những nếp gấp trên trang phục – tức là chi tiết quần áo của nhân vật, mà chúng rất cuốn hút đối với cá nhân tôi. Nếu không muốn nói như thế, chúng ta có thể xem như những chi tiết này tạo ra một mối dây vô hình liên kết với tâm hồn họa sĩ và cả tâm hồn người xem.

Nói về những nếp gấp, tôi chợt nhớ đến cuốn sách "Nếp gấp: Leibniz và nghệ thuật baroque" của Gilles Deleuze. Ông xem những nếp gấp trên trang phục (hoặc những cột trụ xoắn trong kiến trúc baroque) như một ẩn dụ cho những đơn tử – tức là những thực thể nhỏ bé gấp nếp, biểu hiện cho cách chúng ta nhận thức mơ hồ (hoặc rõ ràng), và vô hạn cứ diễn ra liên tục. Những nếp gấp này còn thể hiện sự khác biệt và sự thay đổi. Chúng không phải là hình dạng cố định, mà tạo ra chuyển động sống động, tách vật chất đồng nhất thành từng phần riêng biệt, và quá trình này cứ lặp đi lặp lại. Từ đó, sự sống mới ra đời. Theo Deleuze, "trở thành" nghĩa là cuộc sống luôn biến đổi, trở thành cái gì đó mới (sau mỗi lần thay đổi).

Nhận thức kiểu baroque (mà tôi hay kết hợp với Phục hưng) không phải là đứng yên, mà nó cứ gấp lại vô tận. Điều này trái ngược với ý tưởng về sự đứt đoạn mà Deleuze đề cập: “Vấn đề không phải là làm sao kết thúc một nếp gấp, mà là làm sao tiếp tục nó, để nó vượt qua giới hạn, kéo dài đến vô hạn.” (trang 49). Những nếp gấp trên vải trong tranh minh họa rõ điều đó: chúng gấp ánh sáng thành vô số nhận thức, tránh sự đứt quãng. Nếp gấp ở khắp nơi, trong nghệ thuật lẫn triết học, như sự xoắn vặn của sự tồn tại (như "nếp gấp của linh hồn" trong tranh Rembrandt mà Deleuze lấy làm ví dụ): “Nếp gấp vô hạn tách biệt, hoặc lướt qua giữa vật chất và linh hồn, không gian bên ngoài và không gian kín, mặt ngoài và mặt trong” (trang 48). Vậy nếp gấp không chỉ là chi tiết trang trí, mà còn là khách thể để suy ngẫm. Nếp gấp gấp nếp tiết lộ một cơ thể người sống động, đang chuyển động và đầy năng lượng.

Tính thẩm mỹ này đã ảnh hưởng đến tôi, khiến tôi nghiên cứu rồi thực hiện loạt tranh này.